Pomiń nawigację

26 lipca 2022

Zmiany dotyczące kredytów konsumenckich – wzrost popularności BNPL

Udostępnij

Na poziomie Unii Europejskiej otoczenie prawne związane z zasadami udzielania kredytów konsumenckich regulowane jest dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki (dalej: Dyrektywa CCD)[1]. Od czasu przyjęcia Dyrektywy CCD rynek usług finansowych znacząco się zmienił, co jest następstwem m.in. nieustannie postępującej transformacji cyfrowej, która doprowadziła do znaczących zmian w procesie decyzyjnym i ogólnych nawykach konsumentów. Jednocześnie na rynku pojawili się nowi uczestnicy, tacy jak np. platformy pożyczek społecznościowych, które oferują różne formy umów o kredyt. Pojawiły się przy tym także nowe produkty finansowe, które znacząco wpłynęły na rynek usług finansowych.

Z powyższych powodów, Komisja Europejska przedstawiła wniosek w sprawie nowej Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie kredytów konsumenckich (dalej: Dyrektywa CCD II)[2], która ma uchylić obowiązującą obecnie Dyrektywę CCD i zastąpić adekwatnymi do wyzwań nowoczesnej gospodarki cyfrowej rozwiązaniami. Prace nad regulacją rynku usług finansowych toczą się przy tym również na poziomie krajowym, a to ze względu na opublikowany projekt ustawy mającej w znacznym stopniu zrewolucjonizować działalność firm pożyczkowych.

Projektowane zmiany w dyrektywie w sprawie kredytu konsumenckiego

Dyrektywa CCD od czasu przyjęcia podlegała  zmianom w latach 2011, 2014, 2016 i 2019[3]. W oparciu o nią ustanowiono zharmonizowane ramy UE dotyczące kredytu konsumenckiego. Jej celem było ułatwienie powstania sprawnie funkcjonującego rynku wewnętrznego w zakresie kredytu konsumenckiego i zapewnienie wysokiego poziomu ochrony konsumentów w celu zagwarantowania ufności konsumenckiej. Postępująca digitalizacja i rozwój e-commerce stał się jednak impulsem do opracowania nowych przepisów celem wzmocnienia ochrony konsumentów oraz poprawy harmonizacji regulacji na poziomie europejskim. Z tego też względu powstała proponowana Dyrektywa CCD II, mająca zastąpić dotychczas obowiązującą Dyrektywę CCD, a która zawiera szereg nowych rozwiązań, które mają w większym stopniu zapewnić osiągnięcie zakładanych celów.

Do najistotniejszych zmian, które wynikają z Dyrektywy CCD II zaliczyć można w szczególności:

  • zmianę zakresu przedmiotowego regulacji, w tym zwłaszcza usunięcie niektórych wyjątków wyłączających zastosowanie przepisów dyrektywy;
  • ustanowienie limitu kosztów kredytu konsumenckiego;
  • zaostrzenie wymogów odnoszących się do oceny zdolności kredytowej konsumenta, wraz z ich dostosowaniem do postępującej cyfryzacji i automatyzacji;
  • nowe wymogi informacyjne, w szczególności obowiązek sporządzania dodatkowego jednostronicowego formularza SECCO, który powinien zawierać niezbędne do podjęcia decyzji informacje o kredycie;
  • obowiązek aktywnego zapewnienia informacji konsumentowi, wraz ze wsparciem w procesie podejmowania decyzji kredytowej;
  • nowe regulacje w zakresie sprzedaży wiązanej i łączonej, czyli sprzedaży wraz z kredytem dodatkowych usług finansowych.

Zmiany przedmiotowe w związku ze wzrostem popularności BNPL

Dyrektywa CCD II ma obejmować swoim zakresem szerszy katalog umów w stosunku do obowiązujących obecnie regulacji, uwzględniając niektóre umowy o kredyt konsumencki oraz usługi w zakresie pożyczek społecznościowych, które nie są świadczone przez kredytodawców lub pośredników kredytowych. Na szczególną uwagę zasługuje fakt planowanego rozszerzenia zakresu przedmiotowego o następujące umowy:

  • pożyczki o całkowitej kwocie niższej niż 200 EUR;
  • kredyty nieoprocentowane bez opłat;
  • wszystkie kredyty w rachunku bieżącym;
  • umowy leasingu z opcją nabycia towarów lub usług;
  • kredyty, które mają być spłacone w ciągu 3 miesięcy i za które są pobierane jedynie nieznaczne opłaty;
  • umowy o kredyt zawierane za pośrednictwem platform pożyczek społecznościowych.

Z punktu widzenia rynku finansowania konsumenckiego jedną z najważniejszych zmian może być objęcie zakresem projektowanej Dyrektywy CCD II kredytów nieoprocentowanych i wolnych od wszelkich opłat, a więc usługę odroczonych płatności (ang. buy now pay later – BNPL), która staje się coraz bardziej popularna metodą finansowania zakupów online. 

Usługa BNPL jest to usługa tzw. odroczonych płatności umożliwiająca konsumentowi sfinalizowanie np. transakcji e-commerce z jednoczesnym przesunięciem terminu płatności na okres późniejszy. Co do zasady jest to usługa darmowa, o ile konsument spłaci pożyczoną kwotę w określonym terminie. Oznacza to, że konsument płaci za towar zakupiony przez internet dopiero po jego otrzymaniu, sprawdzeniu i pod warunkiem, że go nie zwróci. Jeśli ureguluje należność na czas to nie zapłaci odsetek za okres odroczenia. Klient zyskuje więc finansowanie on-line, w ramach jednego procesu zakupowego, co istotnie wpływa na branżę e-commerce.

Objęcie BNPL zakresem Dyrektywy CCD II będzie oznaczać, że w przyszłości koniecznym będzie uwzględnianie wymogów wynikających z jej regulacji przy projektowaniu i oferowaniu konsumentom kredytów BNPL. Produkty tego rodzaju mają bowiem w założeniu zostać poddane takim samym wymogom jak kredyty oprocentowane, co ma zapewnić wystarczającą ochronę konsumentów korzystających z usług BNPL, jednakże jednocześnie może to wpłynąć na popularność tej usługi.

Ustanowienie limitu kosztów kredytu konsumenckiego 

Zgodnie z projektowanymi regulacjami państwa członkowskie będą ponadto zobowiązane wprowadzić górne pułapy w odniesieniu do kosztów kredytu konsumenckiego w zakresie jednego lub większej liczby następujących elementów:

  • stóp oprocentowania mających zastosowanie do umów o kredyt lub usług w zakresie pożyczek społecznościowych;
  • rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania;
  • całkowitego kosztu kredytu ponoszonego przez konsumenta.

Regulacja uprawnia także państwa członkowskie do wprowadzenia dodatkowych górnych pułapów dla kredytów odnawialnych. Motywem wprowadzenia powyższej regulacji pozostaje zdaniem Komisji Europejskiej fakt, że w wielu państwach członkowskich powszechną praktykę stanowi ustalanie górnych pułapów stóp procentowych, rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania lub całkowitego kosztu kredytu ponoszonego przez konsumenta. Takie górne pułapy okazały się korzystne dla konsumentów. W tym kontekście państwa członkowskie powinny mieć możliwość utrzymania swoich obecnie obowiązujących uregulowań prawnych. Dążąc jednak do zwiększenia ochrony konsumentów bez nakładania na państwa członkowskie zbędnych ograniczeń, górne pułapy dotyczące stóp procentowych, rzeczywistej rocznej stopy oprocentowania lub całkowitego kosztu kredytu ponoszonego przez konsumenta należy wprowadzić w całej Unii.

Nowe wymogi informacyjne

W ramach projektowanej regulacji wprowadza się także istotne zmiany w zakresie tzw. przedkontraktowych obowiązków informacyjnych, których celem jest zapewnienie konsumentowi informacji niezbędnych dla podjęcia decyzji o kredycie. Nałożone na wybrane instytucje obowiązki przedkontraktowe już aktualnie są rozbudowane, natomiast projekt Dyrektywy CCD II zakłada ich rozszerzenie.

W świetle projektowanych zmian oprócz standardowego formularza informacyjnego, którego zakres również ulegnie pewnym zmianom w porównaniu do stanu obecnego, kredytodawca będzie zobowiązany jednocześnie przekazać konsumentowi skrócony jednostronicowy standardowy formularz informacyjny – tzw. SECCO (eng. Standard European Consumer Credit Overview -  pol. Standardowe Europejskie Podsumowanie Kredytu Konsumenckiego), który ma pozwolić konsumentowi na szybkie porównanie różnych ofert.

Przekazywany formularz informacyjny SECCO będzie zawierać m.in. dane o:

  • całkowitej kwocie kredytu;
  • okresie umowy kredytowej;
  • stopie oprocentowania;
  • RRSO i całkowitej kwocie do zapłaty przez konsumenta;
  • kosztach związanych z opóźnieniem w spłacie.

SECCO ma w założeniu zapewnić konsumentowi dostęp do kluczowych danych w sposób czytelny niezależnie od wykorzystywanego do jego odczytu medium. Jak wskazano w treści projektowanej Dyrektywy CCD II informacja powinna być dopasowana do technicznych ograniczeń pewnych mediów, takich jak ekrany telefonów.

Nowelizacja ustawy o kredycie konsumenckim i innych powiązanych ustaw

Prace nad regulacją dotyczącą sektora finansowego toczą się obecnie także na poziomie krajowym. W styczniu 2022 r. do Sejmu skierowany został rządowy projekt ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu przeciwdziałania lichwie[4]. Projektowana ustawa antylichwiarska w założeniu projektodawcy ma na celu podjęcie kompleksowych i skoordynowanych działań, zarówno na gruncie prawa karnego, jak i przez ingerencję w stosunki cywilnoprawne, ukierunkowanych na zlikwidowanie patologii udzielania pożyczek o charakterze lichwiarskim.

W ocenie projektodawców, aby wyeliminować takie praktyki niezbędne jest wprowadzenie szeregu zmian, których celem będzie wprowadzenie odpowiednich rozwiązań gwarancyjnych zapewniających należyty stopień ochrony kredytobiorców.

Definicja pozaodsetkowych kosztów udzielenia świadczenia pieniężnego

W ocenie projektodawców brak stosownych regulacji w odniesieniu do umów o świadczenie pieniężne, innych aniżeli umowa o kredyt konsumencki, prowadzi do obciążania kredytobiorców pozaodsetkowymi kosztami udzielenia takiego świadczenia, które często wielokrotnie przewyższają jego wartość. Brak ograniczenia wysokości pozaodsetkowych kosztów udzielenia świadczenia w takich przypadkach umożliwia też obchodzenie przepisów Kodeksu cywilnego o odsetkach maksymalnych, które powinny stanowić zasadnicze wynagrodzenie za korzystanie z cudzego kapitału.

Z tego też względu w art. 1 projektu proponuje się zmianę w przepisach Kodeksu cywilnego (art. 7201–7205 i art. 7241 Kodeksu cywilnego), która ma na celu wzmocnienie ochrony osoby fizycznej przed obciążaniem jej nadmiernie wysokimi pozaodsetkowymi kosztami związanymi z udzieleniem świadczenia pieniężnego.

W projekcie proponuje się, aby co do zasady na dzień zawarcia umowy wysokość kosztów pozaodsetkowych, w tym kosztów usług dodatkowych, w szczególności ubezpieczeń, z wyjątkiem opłat notarialnych oraz opłat i danin należnych Skarbowi Państwa lub jednostkom samorządu terytorialnego, ponoszonych w związku z uzyskaniem świadczenia pieniężnego, nie przekraczała wysokości określonej we wzorze zawartym w projektowanym art. 7202 § 1 Kodeksu cywilnego.

Projektowany art. 7202 § 1 Kodeksu cywilnego odwołuje się do poziomu odsetek maksymalnych ustalanego zgodnie z art. 359 § 21 Kodeksu cywilnego. Takie sformułowanie przepisu ma na celu wskazanie dopuszczalnej górnej granicy kosztów pozaodsetkowych związanych z udzielanym świadczeniem pieniężnym. Co ważne, pozaodsetkowe koszty, o których mowa w projektowanym art. 7202 § 1 Kodeksu cywilnego, w całym okresie spłaty pożyczki nie będą mogły być wyższe aniżeli 25% całkowitej kwoty danej pożyczki (projektowany art. 7202 § 2).

W aktualnym stanie prawnym kwestia wysokości opłat, prowizji, kar umownych oraz innych kosztów usług dodatkowych ponoszonych przez świadczeniobiorcę w związku z umową, ich rodzaju oraz zasad ich pobierania, w przypadku umów niebędących umowami o kredyt konsumencki, jest pozostawiona umowie stron. W praktyce, umowy pożyczki, czy też umowy kredytowe przewidują ich pobieranie za m. in. wysyłanie wiadomości SMS na telefon komórkowy kredytobiorcy, przeprowadzenie rozmów telefonicznych pouczających o skutkach braku spłaty, wysyłanie monitów lub wezwań do zapłaty czy przeprowadzanie bezpośrednich wizyt terenowych u kredytobiorcy. Wybór oraz częstotliwość stosowania poszczególnych instrumentów nakłaniania dłużnika do spłaty należności pozostawiony jest decyzji kredytodawcy. Niejednokrotnie prowadzi to do sytuacji, że wysokość naliczonych w ten sposób opłat za czynności podejmowane w związku z powstaniem zaległości w spłacie zobowiązania, pozostaje bez związku z wysokością przeterminowanego zadłużenia, a ich naliczanie przez udzielającego świadczenie prowadzi do lawinowego narastania zadłużenia wynikającego z takiej umowy.

Powyższy problem wyeliminować ma projektowany art. 7201 Kodeksu cywilnego, który w sposób szczegółowy definiuje pojęcie kosztów pozaodsetkowych.  

Zgodnie z jego brzmieniem przez koszty pozaodsetkowe związane z zawarciem umowy pożyczki pieniężnej należy rozumieć wynikające z tej lub innej umowy lub z innej czynności prawnej:

  • marże, prowizje lub opłaty związane z przygotowaniem umowy pożyczki, udzieleniem pożyczki lub jej obsługą, albo koszty o podobnym charakterze,
  • opłaty związane z odroczeniem terminu spłaty pożyczki, jej nieterminową spłatą albo koszty o podobnym charakterze,
  • koszty usług dodatkowych, w szczególności koszty ubezpieczeń, koszty związane z ustanowieniem zabezpieczenia pożyczki, koszty pozyskiwania informacji dotyczących biorącego pożyczkę, w przypadku gdy ich poniesienie jest niezbędne do zawarcia umowy.

Do kosztów pozaodsetkowych nie będą przy tym włączane opłaty notarialne oraz daniny o charakterze  publicznoprawnym, które strony są zobowiązane ponieść w związku z zawarciem umowy.

Objęcie instytucji pożyczkowych pełnym nadzorem Komisji Nadzoru Finansowego

Do najistotniejszych zmian o charakterze systemowym, należy wprowadzenie do ustawy o kredycie konsumenckim rozdziału 5ab zatytułowanego „Nadzór nad działalnością instytucji pożyczkowych” (art. 7 pkt 11 projektu).

Proponuje się w nim szczegółowe uregulowanie sprawowania nadzoru przez Komisję Nadzoru Finansowego (KNF), zasad finansowania tego nadzoru, a także szczegółowych obowiązków instytucji pożyczkowych względem Komisji, jak również instrumentów prawnych przyznanych Komisji, pozwalających na skuteczną realizację ustawowych zadań.

Przepis ustanawiający nadzór KNF nad działalnością firm pożyczkowych (projektowany art. 59df ustawy o kredycie konsumenckim), w myśl którego „działalność gospodarcza prowadzona przez instytucje pożyczkowe w zakresie udzielania kredytu konsumenckiego podlega nadzorowi sprawowanemu przez Komisję Nadzoru Finansowego”, jednoznacznie określa cel i zakres nadzoru –  jest nim kontrola i egzekwowanie zgodności tej działalności z ustawą.

Oznacza to, że KNF funkcjonował będzie jako organ nadzoru ostrożnościowego, a jego działanie nie będzie zakładać weryfikacji przez KNF indywidualnych umów zawieranych z konsumentami. W tym zakresie swoje ustawowe zadania realizować powinien UOKiK oraz Rzecznik Finansowy, których kompetencje w zakresie kontroli przestrzegania ustawy nie są ograniczane ani wyłączane.

W związku z pełnionymi funkcjami nadzorczymi, na instytucje pożyczkowe nałożone zostały szczegółowe obowiązki sprawozdawcze względem KNF. Obejmują one informacje o:

  • udzielonych kredytach konsumenckich, w tym ich liczbie, z uwzględnieniem liczby kredytów, o których mowa w art. 36b (prolongata kredytu), wartości, strukturze terminowej i walutowej oraz opóźnieniach w spłatach;
  • zawartych umowach o kredyt konsumencki, w tym ich liczbie, rodzajach oraz statusie;
  • liczbie klientów, którym udzielono kredytu konsumenckiego, z uwzględnieniem liczby klientów, którym udzielono kredytu, o którym mowa w art. 36b;
  • łącznych przychodach uzyskanych z działalności w zakresie udzielania kredytu konsumenckiego z wyodrębnieniem przychodów uzyskanych w związku z kosztami pozaodsetkowymi kredytu;
  • bilansie, ze wskazaniem źródeł finansowania działalności w zakresie udzielania kredytu konsumenckiego;
  • osobach, o których mowa w art. 59a ust. 4 ustawy, wraz z informacją o spełnianiu przez te osoby wymagań określonych w tym przepisie.

Ocena zdolności kredytowej konsumenta

Nowelizacja zakłada ponadto obowiązek dokonania przez pożyczkodawcę oceny zdolności kredytowej oraz odebrania od pożyczkobiorcy stosownych oświadczeń i dokumentów. Zgodnie z treścią proponowanego brzmienia art. 10a ust. 1 ustawy o kredycie konsumenckim kredytodawca zobowiązany będzie do uzależnienia udzielenia kredytu konsumenckiego od pozytywnej oceny zdolności kredytowej i odebrania od niego oświadczenia o jego dochodach i wydatkach w zakresie niezbędnym dla oceny zdolności kredytowej oraz analizy ryzyka kredytowego.

Co ważne, wiarygodność złożonego przez konsumenta oświadczenia kredytodawca weryfikować będzie za pośrednictwem informacji wynikających z przedstawionych przez konsumenta dokumentów sporządzonych przez pracodawcę, organy administracji publicznej lub danych gromadzonych, przetwarzanych i udostępnianych przez instytucje, o których mowa w art. 105 ust. 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe lub biura informacji gospodarczej, o których mowa w ustawie z dnia 9 kwietnia 2010 r. o udostępnianiu informacji gospodarczych i wymianie danych gospodarczych.

W świetle przepisów oświadczenie konsumenta wraz z informacjami, o których mowa powyżej, w myśl proponowanego art. 10a ust. 2 ustawy o kredycie konsumenckim, stanowić będą załącznik do umowy kredytu konsumenckiego.

Jeżeli kredytodawca udzieli konsumentowi kredytu konsumenckiego, bez uzyskania wymaganych informacji, lub gdy z treści oświadczenia wynika, że konsument ma zaległości w spłacie innego zobowiązania wynoszące powyżej 6 miesięcy, to wierzytelność z umowy o kredyt konsumencki nie będzie mogła zostać zbyta w drodze przelewu, ani w inny sposób, a jej dochodzenie jest możliwe dopiero od momentu całkowitej spłaty tego zobowiązania, jego wygaśnięcia lub stwierdzenia nieistnienia zobowiązania. Zakaz zbywania wierzytelności i jej dochodzenia nie wstrzymuje biegu przedawnienia.

Adam Żądło

radca prawny, partner w Kancelarii ALCS specjalizującej się w doradztwie prawno-podatkowym dla biznesu


[1] Dz. Urz. UE L 133/66.

[2] Link do dokumentu 

[3] Dyrektywą 2011/90/UE, Dyrektywą 2014/17/UE, Rozporządzeniem (UE) 2016/1011 i Rozporządzeniem (UE) 2019/1243.

[4] Druk 1911.

Zobacz więcej podobnych artykułów